Traditie en legende: Luther en Maria

Naar aanleiding van een uitgebreide discussie, met twee katholieke vrienden, over het eeuwig maagd zijn van Maria, wil ik laten zien hoe ik over traditie en legendevorming denk. 

Reformatorische legendevorming

In mijn jeugd, op de reformatorische basisschool in Nunspeet, werden niet alleen de gewone christelijke feesten gevierd. In de week van 31 oktober werd ook de kerkhervorming (1517) gevierd. We zongen dan niet alleen het Lutherlied, maar we hoorden ook het levensverhaal van Luther.

Ons werd verteld dat Luther al heel jong op zoek was naar God. Toen hij op een dag in een onweer verzeild raakte legde hij in al zijn angst de gelofte af: “heilige Anna, ik zal monnik worden”. Zo ging hij het klooster in.

In het klooster leefde hij in de voortdurende aanvechting of hij wel genoeg goede werken deed om gered te worden. Gelukkig was daar ergens in het klooster nog een oude Bijbel, in de bibliotheek. Die Bijbel lag aan de ketting. Heel zijn leven had Luther nog geen Bijbel in handen gehad, en nu hij hem begon te lezen kon hij niet meer ophouden. Al gauw ontdekte Luther dat de kerk het mis had. Je wordt niet gered vanwege je goede werken, maar vanwege je geloof.

Luther slaat de 95 stellingen aan

Vanaf dat moment was alles anders. Het licht, dat 1000 jaar niet had geschenen, ging weer aan. Op 31 oktober 1517 sloeg Luther met een grote hamer en even grote spijkers de beroemde 95 stellingen tegen de aflaat op de slotkapel te Wittenberg. 

Iets wat nog nooit eerder gedaan was. Een aanklacht tegen de Katholieke kerk. En zie daar, de reformatie was geboren.

Legendarische elementen

Nu heeft dit verhaal zeker een historische kern, maar in de loop der eeuwen is het verhaal wel mooier geworden dan het was.

Zo werd er ons niet bij verteld dat Luther al jaren voor de reformatie begon hoogleraar Nieuwe Testament was, colleges over de Psalmen en Romeinen hield, en dus wel degelijk de Bijbel las. En dat de Bijbel enkel aan de ketting lag vanwege de kans op diefstal van zo’n kostbaar oud boek, niet om het boek dicht te houden. Er werd ook niet bij verteld dat er ook in de Middeleeuwen al diverse bijbelvertalingen in de volkstaal waren. 

Ons werd ook niet verteld dat het vrij gewoon was om voorafgaand aan een belangrijk dispuut een aantal stellingen over het thema te publiceren. Er werd al helemaal niet verteld dat Luther al op 25 september 1516, 97 stellingen over de genade publiceerde.

Geconstrueerd verhaal

Het verhaal dat we te horen kregen was een geconstrueerd verhaal rondom  3 hoogtepunten (met alle drie wel degelijk een historische kern).

Bijgeloof: Luther riep de heilige Anna aan tijdens het onweer. De suggestie die hier vanuit gaat is: zie je wel hoe donker de middeleeuwen waren?  

Bijbelgebruik: De Bijbel lag aan de ketting. Een prachtig beeld voor de donkere middeleeuwen, waarin Gods Woord aan banden gelegd was door de Katholieke Kerk.

Stoerheid: Luther die met machtige hamerslagen een papier op de kapel slaat. Symbool voor de kracht en onverschrokkenheid van de reformatie.

We zien hier een zekere legendevorming rond de persoon van Luther, die zeer zeker opkomt uit dankbaarheid voor wat God ons in Luther heeft gegeven. Maar die juist door de kritiekloze verering van de persoon Luther een vertekend beeld van de geschiedenis geeft. Benaderen we Luther via de gereformeerde (en Lutherse) traditie, dan zien we op onderdelen een andere Luther dan de werkelijk historische Luther.

Luther en zijn legendarische
vriend in het onweer

In de 19^e eeuw zijn er zelfs serieuzere legenden rondom Luther, zoals het verhaal dat tijdens het beroemde onweer een vriend van hem door de bliksem gedood zou zijn.

Hoe werkt legendevorming?

Bovenstaand heb ik laten zien hoe ik kritisch omga met mijn eigen traditie. In een tijd van een paar honderd jaar is het verhaal van Luther mooier gemaakt dan het is. Ondanks de boekdrukkunst die ons vanaf het begin in staat stelde om terug te grijpen op wat werkelijk gebeurd is, is het verhaal over Luther behoorlijk opgeleukt.

Via projectie, polemiek en hagiografie kunnen er allerlei elementen aan een verhaal aanslibben en andere elementen worden weggelaten. Dit alles niet doelbewust, maar vanuit oprechte betrokkenheid op de persoon.

Legendevorming rond Maria

Sta me nu toe om dit ook toe te passen op legendevorming in de Katholieke traditie. Specifieker, het ontstaan van legenden rondom Maria. Ik beperk me nu tot de oude legende dat Maria altijd maagd is gebleven. De vroegste schriftelijke sporen van die legende vind ik bij Hieronymus. Maar de legende zelf moet ouder zijn (Hieronymus zelf noemt zelfs Ignatius al als iemand die dit geloofde). Hieronymus leefde rond het jaar 400, dus zo’n 4 eeuwen na de geboorte van Jezus.

Poolse nonnen

Deze Hieronymus was een belangrijk persoon in de monastieke beweging en hechtte groot belang aan ascese. Hij legde daarbij alle nadruk op de maagdelijkheid, de overwinning op je seksuele begeerten.

Als een kuise monnik of non het ideaalbeeld is, dan is goed te begrijpen dat deze Hieronymus het zich niet goed kon voorstellen dat de heilige Maria ooit seksuele gemeenschap gehad zou hebben. Het hoeft daarom niet te verbazen dat juist Hieronymus in de polemiek tegen Helvidius het ‘eeuwig maagd’ van Maria met kracht naar voren bracht.

Aangezien het ascetendom zich al vanaf de 2^e eeuw ontwikkelde, kan ik me goed voorstellen dat de traditie dat Maria altijd maagd is gebleven een oeroude traditie is. Maar of het daarmee waar is? 

Laten we de Bijbel eindelijk eens losmaken van de ketting. ;-)  

Eerdere artikelen in deze discussie:

Waarom Maria maagd bleef

Het evangelie volgens @instantypo

Om de ware mensheid van Jezus

Toch een huwelijk maar niet geconsumeerd

Het evangelie volgens @MariamneBaruch

Het evangelie volgens @MariamneBaruch

Mariamne

Gisteren schreef ik een blogpost genaamd: het evangelie volgens @instantypo. Die blog maakte nogal wat los, vooral in het twitterverkeer. Onder mijn volgers bevindt zich namelijk nog iemand die zich vanuit het evangelicalisme bekeerd heeft tot het katholicisme. Ze noemt zich @MariamneBaruch en is op Pinksteren 2010 katholiek gedoopt. Zie haar indrukwekkende blog waarin ze haar levensverhaal weergeeft. 

Deze @MariamneBaruch schreef zojuist een korte blog met de titel "toch een huwelijk maar niet geconsumeerd". Ze komt daar opnieuw met de opvatting dat de broers van Jezus uit Matteus 12:47 feitelijk de neven van Jezus zouden zijn. 

de familie van Jezus volgens @MariamneBaruch

Matteus 12:47 "En iemand zeide tot Hem: Zie, uw moeder en uw broeders staan buiten en trachten U te spreken te krijgen."

Nu, technisch gesproken kan adelfos (broer) inderdaad op de ruimere familiekring slaan. En ook binnen de gemeente noemt men elkaar 'broeder'. 

Het probleem is echter dat het Nieuwe Testament op alle andere plaatsen waar het om een familiebetrekking gaat adelfos in de betekenis van broer gebruikt. Verder kent het Nieuwe Testament ook een ander woord voor neef (anepsios) dat ondubbelzinnig is en alleen neef kan betekenen (Kol. 4:10). 

Ook is iedereen het er over eens dat in Matt. 12:47 met de moeder wel Maria wordt bedoeld en niet een tante van Jezus. Ook moeder kan in het Nieuwe Testament voor geloofsrelaties worden gebruikt (Rom. 16:13; 1 Tim. 5:2). Dus technisch gezien zou deze vrouw een ander dan Maria kunnen zijn.  

Stel, Mariamne, probeer het je even voor te stellen, dat Jezus wel degelijk broers gehad zou hebben, puur hypothetisch. Welk woord had er dan in Matt. 12:47 moeten staan? 

Volgens mij zou er dan adelfos hebben gestaan, omdat het Grieks geen ander woord voor broer kent. Of had er moeten staan: "de lijfelijke broers van Jezus, die uit dezelfde baarmoeder voortgekomen waren"? 

Nog een bijbelgedeelte: Matteus 13:55. Daar kijken de plaatsgenoten van Jezus met verbazing naar zijn eerste optreden in de synagoge. Dan zeggen ze: "Is dit niet de zoon van de timmerman? Heet zijn moeder niet Maria en zijn broeders Jakobus en Jozef en Simon en Judas? En behoren zijn zusters niet allen bij ons?"

"Jezus is zo'n gewone jongen", zeggen ze tegen elkaar. "Hij is de eerste uit een gezin van 5 zonen en het aantal zusters noemen we maar even niet". Kortom, de mensen staan er verbaasd over dat iemand uit zo'n gewoon gezin zulke bijzondere dingen zegt. 

Nu volgt mijn evangelie volgens @MariamneBaruch

Mt 1:2  Abraham verwekte Isaak, Isaak verwekte Jakob, Jakob verwekte Juda en zijn neven,

Mt 1:11  Josia verwekte Jechonja en diens neven ten tijde van de Babylonische ballingschap.

Mt 4:18  Toen Hij nu langs de zee van Galilea ging, zag Hij twee neven, Simon, die Petrus genoemd wordt, en Andreas, diens neef, een net in zee werpen; want zij waren vissers.

een gezin van katholieke omvang

Mt 4:21  En vandaar verder gegaan zijnde, zag Hij nog twee neven, Jakobus, de zoon van Zebedeus, en Johannes, zijn neef, in het schip met hun vader Zebedeus, terwijl ze bezig waren hun netten in orde te brengen, en Hij riep hen.

Mt 10:2  En dit zijn de namen van de twaalf apostelen: vooreerst Simon, genaamd Petrus, en Andreas, zijn neef; en Jakobus, de zoon van Zebedeus, en Johannes, zijn neef;

Mt 10:21  Een neef zal zijn neef overleveren ten dode en een vader zijn kind, en kinderen zullen opstaan tegen hun ouders en hen ter dood brengen.

Mt 12:47  En iemand zeide tot Hem: Zie, uw moeder en uw neven staan buiten en trachten U te spreken te krijgen.

Voor een historisch overzicht van de discussie klik HIER

Om de ware mensheid van Jezus

Het is ontzettend moeilijk te aanvaarden dat Jezus is geboren uit een gewone vrouw, niet bijzonder heilig of onbevlekt.

Volgens @instantypo waren zowel Luther als Calvijn geschokt door de gedachte dat Maria, na de geboorte van Jezus, nog meer kinderen gehad zou hebben. Toch sluit Calvijn de gedachte niet helemaal uit (zie Commentaar bij Matteus 1:25).

Waarom niet? Vanwege zijn Schriftprincipe. In de Bijbel staat slechts dat Jozef geen gemeenschap met haar had totdat zij haar zoon gebaard had. Meer wil Calvijn er dan ook niet over kwijt. Enerzijds wil hij niet breken met de traditie, anderzijds wil hij niet meer zeggen dan de Schrift zegt.

Herkomst van de geschoktheid

Waar zou de geschoktheid over de gedachte dat Maria meerdere kinderen gekregen zou hebben vandaan komen? 

1. Sinds Augustinus wordt de kerk geteisterd door een wantrouwen tegenover seks. Niet overal wordt de gedachte uitgesproken dat seks zondig is. Maar de suggestie is er vaak wel.

Dit is ook te zien in de blog van @instantypo: “Voor de katholiek, maar zelfs voor Luther en Calvijn, is het een heiligschennende gedachte te denken dat de man van Maria, de voedstervader van Jezus, de ongevoeligheid zou hebben gehad om deze verborgen tuin waarin Gods genade een plaats had bereid voor Zijn Zoon, te benaderen op een moment van seksuele vervoering.”

2. Teveel nadruk op de goddelijkheid van Jezus, op zo'n manier dat het ten koste van zijn mensheid gaat. Cyrillus, de tegenstander van Nestorius, die vond dat je Maria niet als Theotokos (godsbaarder) aan mocht duiden, legde alle nadruk op het feit dat Maria wel de moeder Gods was. Daarbij ging Cyrillus echter sterk  in de richting van de ontkenning van de ware mensheid van Jezus, door te stellen dat Hij de menselijke natuur om zich heen sloeg als een kleed. (bij mijn weten is Nestorius wel veroordeeld, maar Cyrillus niet)

Met name deze laatste lijn verontrust mij. De Bijbel, namelijk, trekt Jezus Christus, de Zoon van God ontzettend diep in het vlees. God heeft zijn zoon gestuurd in een vlees “aan dat der zonde gelijk” (Rom. 8:3).

Matteus 1 noemt als voormoeders van Christus: 1. Tamar, die via een incestueuze relatie met haar schoonvader een van de voorouders van Christus baarde. 2. Rachab, een hoer. 3. Ruth, een heidin. 4. Batseba, de vrouw van Uria, de Hethiet, ook een heidin.

Blijkbaar is het belangrijk dat Jezus voortkomt uit een zondig mensengeslacht. Omdat Hij op de plaats van zondaars ging staan.

Als Jezus niet uit een gewone baarmoeder komt, maar uit een verheven tabernakel, een nieuwe schepping Gods, dan is de vraag: hoe menselijk is Jezus eigenlijk?[1] Via een verheven baarmoeder wordt Jezus toch weer een soort supermens, een halfgod, in plaats van 100% God en 100% mens.

Betekenis van de geschoktheid

Het evangelie schokt telkens weer. In de tijd van Paulus schokte het verhaal van Jezus Christus en die gekruisigd zowel jood als heiden (1 Kor. 1:23). In later tijd schokt het verhaal van Gods Zoon, die mens wordt en voortkomt uit een gewone (hoewel zeer gelovige en respectabele) maagd blijkbaar zelfs christenen. Daar waar het evangelie gaat schuren komt de waarheid boven tafel.

@instantypo zegt: “Maar hoe kan het zuivere zaad neervallen in een onreine bodem? Hoe kan God zelf zich neerzetten op een bevlekte troon?”

Dat is nu genade.

---

[1] Ik stel niet dat de katholieke kerk de ware menswording ontkent, wel dat er een suggestie tot relativering vanuit gaat.

Het evangelie volgens @instantypo

Afgelopen zaterdag had ik het grote genoegen om @instantypo, alias Rob Allaert, in levenden lijve te ontmoeten. Een flamboyante Belg, vriendelijk, vrolijk en tegelijk meer dan een tikkeltje uitdagend. 

@instantypo

@instantypo heeft in zijn leven een wonderlijke bekering doorgemaakt vanuit het van elke traditie gespeende evangelicalisme, naar het door en door traditionele katholicisme. En dat laat hij duidelijk merken ook. Hij heeft een heuse blog die hij gebruikt om afvalligen te overtuigen van de waarheid van het katholicisme. En op die plaats laat hij het niet na zo prikkelend mogelijk zijn standpunt te formuleren.

Toen ik gisterochtend de onderstaande tweet zag, wist ik dat er die dag nog een blog zou volgen.

"Waarom Maria maagd bleef: Het was altijd ongeoorloofd een menselijk geslachtsdeel in het heilig tabernakel te plaatsen."

Mijn Sola Scriptura vragen heb ik direct maar even gesteld, zodat hij die alvast in zijn blogpost kon verwerken. Dat scheelt weer discussie. Dus stuurde ik de onderstaande tweet.

"@instantypo ben benieuwd (matteus 12:47; matteus 1:25)" 

Waarop @instantypo twitterde:

"@WimdeBruin1983 rustig! Ben aan het schrijven ;-)"

’s Avonds verscheen de volgende blog. 

Nu stond ik voor de keus: ga ik inhoudelijk reageren? Maar dat is lastig, omdat we op verschillende golflengte praten. @instantypo spreekt vanuit de traditie, die boven tegenspraak verheven is, terwijl ik juist meen dat er vanuit de bijbel altijd kritiek op de traditie moet kunnen zijn. Zelfs als de traditie eeuwenoud en eerbiedwaardig is.

Ik heb er voor gekozen om mij in te leven in zijn opvatting en vandaar het evangelie te herschrijven. Aldus leest u hier het evangelie volgens @instantypo.

Maria

Lukas 1:26-29

In de zesde maand nu werd de engel Gabriel van God gezonden naar een stad in Galilea, genaamd Nazaret, tot een maagd die ondertrouwd was met een man, genaamd Jozef, uit het huis van David, en de naam der maagd was Maria. En toen hij bij haar binnengekomen was zeide hij: Wees gegroet, gij begenadigde, gij onbevlekte reine tabernakel, geschapen om de eeuwige heilige God, te dragen, de Here is met u.

En Maria zeide: mijn heer, nu weet ik waarom ik al sinds mijn ontvangenis verlost ben, dit is de ure der verwachting, waarin mijn innerlijke tabernakel gevuld zal worden met het kind dat ik baren zal, de Zoon Gods.

Matteus 1:24-25

Toen Jozef, de voedstervader van Jezus, uit zijn slaap ontwaakt was, deed hij, zoals de engel des Heren hem bevolen had en hij nam zijn vrouw tot zich. En hij had geen gemeenschap met haar voordat zij een zoon gebaard had. Ook in de overige jaren zijns levens had hij geen gemeenschap met haar. Vanwege zijn grote heiligheid kon hij de bekoringen des vleses weerstaan en ontheiligde het heilig tabernakel, het lichaam zijns vrouws, niet. 

Rob en Isabel Allaert

Bewezen is dat legendevorming begint na 30 jaar vanaf de werkelijke gebeurtenissen. Matteus en Lukas zijn binnen 30 jaar na de hemelvaart van Jezus geschreven. De kerkelijke traditie heeft zich na die 30 jaar verder ontwikkeld. De mogelijkheid dat er vanaf het begin legendes in die traditie zijn geweest is daardoor niet uit te sluiten. Vandaar dat een protestant de traditie altijd vanuit de Schrift zal benaderen en niet andersom. Dat is wat @intstantypo wel doet. De Schrift wordt totaal door de bril der traditie gelezen. Dan zal de Schrift altijd zeggen wat de traditie vindt. 

Mogelijk dat ik later nog een inhoudelijker reactie schrijf.